Wat is de vergeetcurve van Ebbinghaus en wat betekent die voor jouw training?

De vergeetcurve van Ebbinghaus laat zien dat we nieuw geleerde informatie het snelst vergeten in de eerste uren en dagen na het leren, tenzij we die informatie actief herhalen. Hermann Ebbinghaus deed hiernaar experimenten met betekenisloze lettergrepen. Na één dag moest hij al zo’n twee derde van de oorspronkelijke leertijd opnieuw investeren om de stof weer te beheersen.

Dat verklaart een bekend probleem in organisaties. De training was goed en de deelnemers waren enthousiast, maar weken later is er op de werkvloer weinig veranderd. In dit artikel lees je wat de vergeetcurve wél en niet zegt. Ook lees je welke onderbouwde technieken kennisretentie structureel verbeteren.

In het kort

• Vergeten gaat het snelst direct na het leren; daarna vlakt de curve af.
• Eén trainingsdag zonder vervolg levert weinig blijvende kennis op.
• Spaced repetition, retrieval practice en interleaving zijn de best onderbouwde technieken tegen vergeten.
• Plan het eerste herhaalmoment binnen 24 uur en spreid de volgende over weken.
• Meet retentie weken na de training, niet alleen direct na afloop.

Wie was Hermann Ebbinghaus?

Hermann Ebbinghaus (1850–1909) was een Duitse psycholoog. Hij was de eerste die het menselijk geheugen systematisch met experimenten onderzocht. Hij werd geboren op 24 januari 1850 in Barmen en overleed op 26 februari 1909 in Halle. In 1885 publiceerde hij Über das Gedächtnis, het boek waarin de vergeetcurve voor het eerst werd beschreven.

Zijn methode was destijds uniek. Hij leerde zichzelf reeksen betekenisloze lettergrepen, zoals “DAX” of “BUP”. Daarna mat hij hoeveel tijd hij nodig had om ze later opnieuw te leren. Door betekenisloos materiaal te gebruiken, sloot hij voorkennis en associaties zo veel mogelijk uit.

Daar hoort wel een kanttekening bij. Ebbinghaus was zijn enige proefpersoon, en betekenisloze lettergrepen vergeet je sneller dan betekenisvolle kennis. Toch hebben Murre en Dros zijn curve in 2015 opnieuw gemeten, met vrijwel hetzelfde verloop. Het patroon is dus robuust. De exacte percentages gelden vooral voor losse, betekenisloze informatie.

Hoe snel vergeet je nieuwe informatie?

Zonder herhaling vergeet je nieuwe informatie het snelst in het eerste uur; daarna neemt het tempo af. Ebbinghaus mat dat niet als “percentage vergeten”, maar als besparing. Hij keek hoeveel minder tijd hij nodig had om een reeks opnieuw te leren dan de eerste keer.

Dit zijn zijn resultaten, uitgedrukt als besparing in herleertijd:

• na 20 minuten: 58%
• na 1 uur: 44%
• na 9 uur: 36%
• na 1 dag: 34%
• na 2 dagen: 28%
• na 6 dagen: 25%
• na 31 dagen: 21%

De curve is niet lineair. Het grootste verlies treedt op kort na het leren, daarna vlakt de curve af. Wat na een maand nog over is, blijft vrij stabiel.

Dat betekent niet dat leren zinloos is. Het betekent dat timing en structuur van herhaling bepalen of kennis blijft hangen. Elke goed getimede herhaling maakt de curve minder steil.

Voor de praktijk is één punt belangrijk: deze cijfers gelden voor betekenisloze lettergrepen. Kennis die je begrijpt, kunt koppelen aan wat je al weet en direct toepast, vergeet je trager. De vorm van de curve blijft wel hetzelfde.

Waarom werken traditionele trainingen slecht tegen vergeten?

Traditionele trainingen bieden kennis meestal in één blok aan, zonder geplande herhaling achteraf. Zodra de training voorbij is, stopt de prikkel en begint het vergeten. Het klassieke model heeft drie zwakke plekken:

• Passief leren. Luisteren en lezen zijn minder effectief dan actief ophalen en toepassen. Het brein onthoudt beter wat het zelf moet verwerken.
• Geen transfer. Kennis die je niet in een realistische context toepast, blijft abstract. Op de werkvloer komt ze dan moeilijk tot uiting.
• Geen herhaling. Zonder geplande herhaalmomenten verdwijnt een groot deel van de lesstof binnen enkele dagen.

Het gevolg is dat organisaties investeren in trainingen waarvan het rendement na een paar weken grotendeels is verdampt. De vraag is dus niet óf je de aanpak moet aanpassen, maar hoe.

Wat is het verschil tussen spaced repetition en gewone herhaling?

Spaced repetition is herhaling die je bewust over de tijd spreidt, met steeds langere tussenpozen. Gewone herhaling gebeurt vaak kort na elkaar, bijvoorbeeld door de stof meerdere keren achter elkaar te lezen. Gespreide herhaling leidt tot aanzienlijk betere retentie op lange termijn. Dat heet het spacing-effect, en het is in honderden studies bevestigd (Cepeda e.a., 2006).

Het verschil zit in de timing. Herhaal je iets terwijl het nog vers in het geheugen zit, dan kost dat weinig moeite en levert het weinig op. Wacht je tot de kennis wat is weggezakt, dan moet je harder werken om haar op te halen. Juist die inspanning versterkt het geheugenspoor.

In de praktijk herhaal je na een training dus niet één keer, maar meerdere keren met groeiende tussenpozen. Bijvoorbeeld na één dag, na drie dagen, na een week en na twee weken.

Welke leertechnieken werken het best tegen vergeten?

De best onderbouwde technieken tegen vergeten zijn spaced repetition, retrieval practice en interleaving. Een grote overzichtsstudie vergeleek tien leertechnieken. Alleen gespreid oefenen en oefentoetsen scoorden daarin “hoog” op bruikbaarheid (Dunlosky e.a., 2013). De technieken werken het best in combinatie.

Retrieval practice: actief ophalen werkt beter dan herlezen

Bij retrieval practice haal je informatie actief uit je geheugen op, in plaats van haar opnieuw te lezen. Dat kan met quizzen, casussen of open vragen. In een bekend experiment toetsten studenten zichzelf of herlazen ze de tekst. Na een week onthielden de studenten die zichzelf toetsten aanzienlijk meer (Roediger & Karpicke, 2006). Ook een poging die mislukt versterkt het leren, mits je daarna feedback krijgt.

Interleaving: onderwerpen afwisselen

Bij interleaving wissel je verschillende onderwerpen of vaardigheden af binnen één leermoment. Je rondt dus niet eerst één onderwerp helemaal af. Het voelt minder efficiënt, maar het helpt deelnemers situaties van elkaar te onderscheiden en de juiste aanpak te kiezen. Het effect is het sterkst bij stof die op elkaar lijkt, zoals verschillende typen klantvragen of incidenten.

Hoe helpt een serious game tegen vergeten?

In een serious game halen deelnemers kennis herhaaldelijk op en passen ze die toe in realistische scenario’s, met directe feedback. Zo combineert een goed ontworpen game de technieken hierboven in één leervorm:

• Herhaling zonder weerstand. Deelnemers doorlopen scenario’s meerdere keren, steeds in een net andere context.
• Directe feedback. Je ziet meteen of een keuze goed of fout was, en waarom.
• Betrokkenheid. Een uitdagend scenario houdt de aandacht vast, en emotioneel geladen ervaringen onthoud je doorgaans beter.
• Veilig oefenen. Fouten maken heeft geen echte gevolgen, dus deelnemers durven te experimenteren.

Mediaheads bouwt serious games die specifiek zijn ontworpen voor kennisretentie. We combineren bewezen leerprincipes met spelmechanismen die herhaald oefenen aantrekkelijk maken. Lees hoe serious games motivatie en betrokkenheid verhogen, of vraag een gratis kennissessie aan.

Wanneer plan je herhaalmomenten na een training?

Plan het eerste herhaalmoment binnen 24 uur na de training, want dan is het verlies het grootst. Spreid de volgende momenten daarna over enkele dagen, weken en een maand. Een praktisch schema:

1. Dag 1: korte terugblik of quiz, direct na de training.
2. Dag 2 of 3: eerste herhaling van de kernbegrippen.
3. Dag 7: tweede herhaling, bij voorkeur met een casus of toepassing.
4. Dag 14 tot 21: derde herhaling, met meer nadruk op toepassen dan op reproduceren.
5. Maand 2: afsluitende herhaling of praktijkopdracht ter borging.

Dit is een vertrekpunt, geen vaste formule. Onderzoek laat zien dat de ideale tussenpoos groeit naarmate je de kennis langer wilt vasthouden (Cepeda e.a., 2008). Moet kennis over een half jaar nog paraat zijn, dan mogen de laatste herhalingen verder uit elkaar liggen. Bouw de momenten vooraf in het leertraject in. Dan hangt kennisborging niet af van de discipline van individuele deelnemers.

Hoe meet je of kennis echt beklijft?

Toets niet alleen direct na de training, maar ook weken later. Een hoge score direct na afloop zegt vooral iets over het kortetermijngeheugen. De echte maatstaf is of deelnemers de kennis na een week, een maand of langer nog kunnen ophalen en toepassen.

Bruikbare meetmethoden:

• Vertraagde toetsing. Stel na één tot vier weken dezelfde vragen of scenario’s opnieuw en vergelijk de scores met de directe nameting.
• Gedragsobservatie. Kijk of deelnemers het geleerde toepassen in hun werk. Dit is de meest directe indicator van transfer.
• Scenario-assessments. Laat deelnemers kennis toepassen in realistische situaties, in plaats van feiten te laten reproduceren.
• Zelfrapportage met reflectie. Vraag deelnemers periodiek wat ze nog weten en waar ze onzeker over zijn. Dat is meteen een vorm van retrieval practice.

Deze aanpak sluit aan bij niveau 2 (leren) en niveau 3 (gedrag) van het Kirkpatrick-model. Organisaties die alleen de tevredenheidsscore na afloop meten, blijven steken op niveau 1. Zij missen het grootste deel van het verhaal.

Veelgestelde vragen

Wat is de vergeetcurve van Ebbinghaus?
De vergeetcurve beschrijft hoe snel nieuw geleerde informatie uit het geheugen verdwijnt als je haar niet herhaalt. Het verlies is het grootst in de eerste uren en dagen en vlakt daarna af.

Hoeveel vergeet je na 24 uur?
In het onderzoek van Ebbinghaus moest hij na één dag zo’n twee derde van de leertijd opnieuw investeren. Voor betekenisvolle, toegepaste kennis ligt dat percentage meestal lager.

Hoe voorkom je dat medewerkers een training vergeten?
Spreid de herhaling over weken en laat deelnemers kennis actief ophalen in plaats van herlezen. Laat ze de stof ook toepassen in realistische situaties.

Wanneer plan je de eerste herhaling?
Binnen 24 uur na de training. Herhaal daarna na enkele dagen, na een week, na twee à drie weken en na een maand.

Wat is het verschil tussen spaced repetition en retrieval practice?
Spaced repetition gaat over wanneer je herhaalt: gespreid over de tijd. Retrieval practice gaat over hoe je herhaalt: door actief op te halen in plaats van te herlezen. Samen zijn ze het meest effectief.

Kennis die blijft hangen, met een serious game

Een training wordt pas effectief als deelnemers de kennis weken later nog kunnen toepassen. Mediaheads ontwikkelt serious games waarin herhaling, actief ophalen en oefenen in realistische situaties vanzelf samenkomen. Zo bouw je de technieken uit dit artikel direct in je leeraanbod in.

Benieuwd hoe dat er in de praktijk uitziet? In Care Continuum oefenen mbo-verpleegkundestudenten klinisch redeneren in realistische ziekenhuissituaties. In Stable Success passen studenten van hippische opleidingen financiële vaardigheden toe terwijl ze hun eigen paardenstal runnen. Bekijk al onze projecten.

Wil je weten wat een serious game voor jouw organisatie kan betekenen?

• Vraag een gratis kennissessie aan. We bespreken vrijblijvend je leerdoelen en de mogelijkheden.
• Twijfel je nog of serious gaming bij je organisatie past? Met Launch Path verkennen we samen je kernvragen en een eerste richting.
• Lees meer over serious games in het onderwijs of serious games in de zorg.

Bronnen

• Ebbinghaus, H. (1885). Über das Gedächtnis.
• Murre, J.M.J. & Dros, J. (2015). Replication and analysis of Ebbinghaus’ forgetting curve. PLOS ONE.
• Cepeda, N.J. e.a. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks. Psychological Bulletin.
• Cepeda, N.J. e.a. (2008). Spacing effects in learning. Psychological Science.
• Roediger, H.L. & Karpicke, J.D. (2006). Test-enhanced learning. Psychological Science.
• Dunlosky, J. e.a. (2013). Improving students’ learning with effective learning techniques. Psychological Science in the Public Interest.

Gerelateerde artikelen

• Hoe ontdek je of studenten gokken of een antwoord daadwerkelijk begrijpen?
• Wat is het verschil tussen leerrendement en leerplezier?
• Welke technologieën komen er aan in serious games de komende jaren?
• Hoe meet je het leerrendement van simulatiesoftware?
• Wat zijn de voordelen van digitaal leren in de klas?